{"id":1496,"date":"2019-04-28T17:58:14","date_gmt":"2019-04-28T16:58:14","guid":{"rendered":"https:\/\/oczamidziecka.al.uw.edu.pl\/?page_id=1496"},"modified":"2023-12-06T10:14:02","modified_gmt":"2023-12-06T09:14:02","slug":"dym","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/oczamidziecka.al.uw.edu.pl\/index.php\/dym\/","title":{"rendered":"Dym [Fume]"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-columns has-2-columns\">\n<div class=\"wp-block-column\">\n<h6>Autor: Ant\u00f3n Fortes<\/h6>\n\n\n\n<h6>Ilustracje: Joanna Concejo<\/h6>\n\n\n\n<h6>T\u0142umaczenie: Beata Haniec<\/h6>\n\n\n\n<h6>Rok wydania: 2011<\/h6>\n\n\n\n<h6>Wydawnictwo: Tako<\/h6>\n\n\n\n<h6>Miejsce wydania: Toru\u0144<\/h6>\n\n\n\n<h6>Liczba stron: 36<\/h6>\n\n\n\n<h6>ISBN: 9788362737055<\/h6>\n\n\n\n<h6>Uwagi: T\u0142umaczenie z orygina\u0142u hiszpa\u0144skiego (2008).<\/h6>\n\n\n\n<h6>T\u0142umaczenia:<\/h6>\n\n\n\n<ul><li><em>Fume<\/em>, Pontevedra: OQO Editora, 2008, s. 36, ISBN: 9788498710588;<\/li><li><em>Fum\u00e9e<\/em>, t\u0142um. J. Yuste, Pontevedra: OQO, 2009, s. 36, ISBN: 9788498711035;<\/li><li><em>Fumo<\/em>, t\u0142um. D. Batalim Sottomayor, Pontevedra: OQO, 2009, s. 36, ISBN: 9788498711400;<\/li><li><em>Fumo<\/em>, t\u0142um. A. Lami, Modena: Logos, 2011, s. 36, ISBN: 9788857600550;<\/li><li><em>Humo<\/em>, Pontevedra: OQO, 2008, s. 34, ISBN: 9788498710595;<\/li><li><em>Smoke<\/em>, t\u0142um.&nbsp;M. W. Heslop, Pontevedra: OQO, 2009, s. 36, ISBN: 9788498711394.<\/li><\/ul>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column\">\n<div class=\"wp-block-image\"><figure class=\"alignright\"><img loading=\"lazy\" width=\"283\" height=\"360\" src=\"https:\/\/oczamidziecka.al.uw.edu.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/dym_okladka_150_dpi-e1571735455232.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2270\"\/><figcaption>Wykorzystanie ok\u0142adki za zgod\u0105 wydawcy.<\/figcaption><\/figure><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\">Czytelnik <em>Dymu<\/em> zostaje wrzucony w sam \u015brodek wydarze\u0144 dziej\u0105cych si\u0119 w obozie zag\u0142ady. Narratorem opowie\u015bci jest kilkuletni ch\u0142opiec, kt\u00f3ry w kolejnych scenach przywo\u0142uje dramatyczne wydarzenia z obozowej codzienno\u015bci, takie jak selekcja, przydzielenie do barak\u00f3w (\u201edom\u00f3w\u201d), wielogodzinny apel na mrozie, nieustaj\u0105cy g\u0142\u00f3d i egzekucje. Jedyne pocieszenie nios\u0105 ch\u0142opcu towarzysz\u0105ca mu matka oraz obozowy kolega Vadio. Opowie\u015b\u0107 ko\u0144czy si\u0119 w \u201edomu z kominem\u201d, do kt\u00f3rego prowadzony jest dzieci\u0119cy narrator \u2013 ostatnia rozk\u0142ad\u00f3wka przedstawia stoj\u0105cych w ciemno\u015bci dw\u00f3ch ch\u0142opc\u00f3w trzymaj\u0105cych si\u0119 za r\u0119ce, a ilustracji towarzysz tekst: \u201eZamykaj\u0105 drzwi. Prawie nic nie wida\u0107. Vadio podaje mi r\u0119k\u0119. To m\u00f3j jedyny przyjaciel\u201d.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s1\"><em>Dym<\/em> to po\u0142\u0105czenie wchodz\u0105cych ze sob\u0105 w dialog tekstu i ilustracji. Kr\u00f3tkie, pozbawione ozdobnik\u00f3w frazy Ant\u00f3na Fortesa dok\u0142adnie opisuj\u0105 obozowe wydarzenia widziane oczami dzieci\u0119cego narratora, kt\u00f3ry \u2013 karmiony opowie\u015bciami doros\u0142ych \u2013 nie rozumie wszystkiego, co dzieje si\u0119 wok\u00f3\u0142 niego, cho\u0107 nieobce s\u0105 mu ju\u017c g\u0142\u00f3d czy \u015bmier\u0107. Utrzymane w stonowanych barwach ilustracje Joanny Concejo wchodz\u0105 w dialog z tekstem, ukazuj\u0105c z\u0142o\u017cony \u015bwiat obraz\u00f3w dzieci\u0119cego do\u015bwiadczenia Zag\u0142ady, z jednej strony pe\u0142nego wychudzonych, smutnych postaci, z drugiej natomiast poddaj\u0105cego si\u0119 silnie pracuj\u0105ce wyobra\u017ani, przemieniaj\u0105cej \u017co\u0142nierzy w mityczne harpie, a le\u017c\u0105ce na ziemi ziemniaki w ludzkie g\u0142owy. Warto zaznaczy\u0107, \u017ce trudno ustali\u0107 wiek projektowanego odbiorcy <em>Dymu<\/em>, kt\u00f3ry mimo to bywa traktowany przez niekt\u00f3rych za utw\u00f3r przeznaczony dla dzieci, wzbudzaj\u0105c tym samym sprzeciw wynikaj\u0105cy z obawy o traumatyczne do\u015bwiadczenie, jakim jego lektura mo\u017ce by\u0107 dla niedoros\u0142ego.<\/span><\/p>\n<h6>\u00a0<\/h6>\n<h6>Bibliografia:<\/h6>\n<ul class=\"ul1\">\n<li class=\"li1\"><span class=\"s2\">Bieber, A., <i>Voices from the Interior: Reimagining Childhood under Janusz Korczak\u2019s Care<\/i>, \u201eThe Lion and the Unicorn\u201d, nr 42, 2018, s. 321\u2013337 (s. 326);<\/span><\/li>\n<li><span class=\"s1\">Biernacka-Licznar, K., Jamr\u00f3z-Stolarska, E., Paprocka, N., <i>Lilipucia rewolucja. Awangardowe wydawnictwa dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy w Polsce w latach 2000\u20132015. Produkcja wydawnicza. Bibliografia<\/i>, Warszawa 2018 (s. 59\u201360);<\/span><\/li>\n<li>Cackowska, M.,\u00a0<em>Ideologie dzieci\u0144stwa w ksi\u0105\u017ckach obrazkowych dla dzieci<\/em>, [w:] <em>Tabu w literaturze i sztuce dla dzieci<\/em>, red. B. Socha\u0144ska, J. Czechowska, Warszawa\u2013Pozna\u0144 2012, s. 55\u201375 (s. 71);<\/li>\n<li><span class=\"s2\">Dymel-Trzebiatowska, H.,\u00a0<a href=\"https:\/\/czasopisma.bg.ug.edu.pl\/index.php\/pwe\/article\/view\/798\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\"><i>Visual representations of war in Polish and Scandinavian picturebooks. A metaphorical perspective<\/i><\/a>, \u201eProblemy Wczesnej Edukacji \/ Issues in Early Education\u201d, nr 3 (34), 2016, s. 118\u2013131 (s. 119);<\/span><\/li>\n<li><span class=\"s2\">Gajownik, S., <i>II wojna \u015bwiatowa we wsp\u00f3\u0142czesnej literaturze dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i>, [w:] <i>Historia \u2013 pami\u0119\u0107 \u2013 edukacja w edukacji humanistycznej<\/i>, t. 2: <i>Literatura i kultura<\/i>, red. Z. Budrewicz, M. Sienko, Krak\u00f3w 2013, s. 167\u2013179 (s. 170);<\/span><\/li>\n<li><span class=\"s2\">Howrus-Czajka, M.,\u00a0<\/span><a href=\"http:\/\/ryms.pl\/artykul_szczegoly\/223\/obraz-ii-wojny-swiatowej-w-polskiej-ksiazce-obrazkowej.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\"><span class=\"s3\"><i>Obraz II wojny \u015bwiatowej w polskiej ksi\u0105\u017cce obrazkowej<\/i><\/span><\/a><span class=\"s2\">, \u201eRyms. Kwartalnik o ksi\u0105\u017ckach dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy\u201d, nr\u00a027, 2016, s. 8\u20139;<\/span><\/li>\n<li><span class=\"s1\">Howrus-Czajka, M.,\u00a0<a href=\"https:\/\/czasopisma.bg.ug.edu.pl\/index.php\/pwe\/article\/view\/796\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\"><i>\u201cTrue fiction\u201d \u2013 the memory and the postmemory of traumatic war events in a picturebook<\/i><\/a>, \u201eProblemy Wczesnej Edukacji \/ Issues in Early Education\u201d, nr 3 (34), 2016, s. 94\u2013106 (s. 98);<\/span><\/li>\n<li><span class=\"s2\">Ippoldt, L., <a href=\"http:\/\/www.ifg.uni.wroc.pl\/wp-content\/uploads\/PUBLIKACJE-IFG\/OL\/OL48.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\"><i>Dziecko a wojna \u2013 literatura dla dzieci o tematyce wojennej na wybranych przyk\u0142adach polsko- i niemieckoj\u0119zycznych<\/i><\/a>, \u201eOrbis Linguarum\u201d, nr 48, 2018, s. 501\u2013504 (s. 503);<\/span><\/li>\n<li class=\"li1\"><span class=\"s2\">Jasnowski, P.,\u00a0<\/span><span class=\"s3\"><i>Zag\u0142ada \u017byd\u00f3w w najnowszej literaturze dzieci\u0119cej<\/i><\/span><span class=\"s2\">, \u201eRyms. Kwartalnik o ksi\u0105\u017ckach dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy\u201d, nr\u00a019, 2013, s. 6\u20137;<\/span><\/li>\n<li>Jeziorkowska-Polakowska, A., <span class=\"s1\"><i>\u201ebia\u0142a plamka na tle MURU to ja&#8230;\u201d \u2013 angielski buldog opowiada o Zag\u0142adzie<\/i><\/span>, [w:] <i>(Nie)zapomniane zwierz\u0119ta<\/i>, red. E. \u0141och, D. Piechota, A. Trze\u015bniewska-Nowak, Gda\u0144sk 2021, s. 129\u2013161 (s. 132, przyp. 6);<\/li>\n<li><span class=\"s2\">Michu\u0142ka, D., <a href=\"http:\/\/ifp.univ.rzeszow.pl\/dydaktyka\/dydaktyka_11\/09_michulka.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\"><em>Prze\u0142amywanie granic ksi\u0105\u017cki dla dziecka. <\/em>Ostatnie przedstawienie panny Esterki<em> Adama Jaromira jako lektura o czytaniu pami\u0119ci<\/em><\/a>, \u201eDydaktyka Polonistyczna\u201d, nr 2 (11), 2016, s. 98\u2013107 (s. 99);<\/span><\/li>\n<li><span class=\"s1\">Nieczyporowski, R., <a href=\"http:\/\/cejsh.icm.edu.pl\/cejsh\/element\/bwmeta1.element.desklight-8985ab86-0711-4bc0-ac34-531800db5610\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\"><i>WYSCHNI\u0118TE \u0141ZY. Pami\u0119\u0107 Zag\u0142ady w sztuce wsp\u00f3\u0142czesnej<\/i><\/a>, \u201eDYSKURS. Pismo Naukowo-Artystyczne ASP we Wroc\u0142awiu\u201d, nr 24, 2017, s. 64\u201384 (s. 75);<\/span><\/li>\n<li class=\"li1\"><span class=\"s2\">Olszewska, B., <i>Konwencja pami\u0119tnika, dziennika, autobiografii w ksi\u0105\u017ckach o wojnie dla m\u0142odego czytelnika<\/i>, [w:] <i>(Od)pami\u0119tywanie \u2013 gry z przesz\u0142o\u015bci\u0105 w literaturze dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i>, red. B. Niesporek-Szamburska, M. W\u00f3jcik-Dudek, Katowice 2018, s. 101\u2013117\u00a0(s. 111 przyp. 12);<\/span><\/li>\n<li><span class=\"s2\">Rybak, K., <a href=\"https:\/\/apcz.umk.pl\/czasopisma\/index.php\/LL\/article\/view\/LL.1.2019.001\/17621\"><span class=\"s3\"><i>I (nie) \u017cyli d\u0142ugo i szcz\u0119\u015bliwie. Konstrukcje zako\u0144cze\u0144 w polskiej literaturze dzieci\u0119cej o Zag\u0142adzie<\/i><\/span><\/a>, &#8220;Literatura Ludowa&#8221;, t. 63, nr 1, 2019, s. 10\u201323 (s. 13\u201314);<\/span><\/li>\n<li>Rybak, K.,\u00a0<em>Dzieci\u0144stwo w labiryncie getta. Recepcja mitu labiryntu w polskiej literaturze dzieci\u0119cej o Zag\u0142adzie<\/em>, Warszawa 2019 (s. 89, 100);<\/li>\n<li>Rybak, K., <a href=\"https:\/\/doi.org\/10.31261\/NoZ.2021.07.09\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\"><em>Zag\u0142ada i ideologia w polskiej literaturze dzieci\u0119cej XXI wieku<\/em><\/a>, \u201eNarracje o Zag\u0142adzie<span class=\"s2\">\u201d<\/span>, nr 1(7), 2021, s. 155\u2013173 (s. 168\u2013169);<\/li>\n<li>Rybak, K.,\u00a0<em>Obrazowanie Zag\u0142ady. Narracje holokaustowe w polskiej literaturze XXI wieku dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/em>, Warszawa 2023;<\/li>\n<li><span class=\"s1\">Sikorska, M.,\u00a0<em>Czy literatura pi\u0119kna mo\u017ce pom\u00f3c w edukacji dotycz\u0105cej Auschwitz i Holokaustu?<\/em>, [w:]\u00a0<i>Auschwitz i Holokaust. Edukacja w szkole i w miejscu pami\u0119ci<\/i>, red. P. Troja\u0144ski, O\u015bwi\u0119cim 2014, s. 155\u2013159;<\/span><\/li>\n<li class=\"li1\"><span class=\"s1\">Sikorska, M., Smyczy\u0144ska, K.,\u00a0<i>Visual Narratives of Death and Memory. The Holocaust in Two Contemporary European Picture Books<\/i>, [w:]\u00a0<i>Global Perspectives on Death in Children\u2019s Literature<\/i>, red. L.D. Clement, L. Jamali, New York and London 2016, s. 177\u2013190;<\/span><\/li>\n<li><span class=\"s2\">Skibi\u0144ska, E.,\u00a0<\/span><a href=\"http:\/\/ryms.pl\/ksiazka_szczegoly\/1213\/bezsennosc-jutki.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\"><span class=\"s3\"><i>Bezsenno\u015b\u0107 Jutki<\/i><\/span><\/a><span class=\"s2\">, \u201eRyms. Kwartalnik o ksi\u0105\u017ckach dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy\u201d, nr\u00a018, 2012, s. 30;<\/span><\/li>\n<li class=\"li1\"><span class=\"s2\">Smyczy\u0144ska, K., <i>Wyzwania wsp\u00f3\u0142czesnej literatury wizualnej. Czy \u201eDziewczynka z cienia\u201d ocala pami\u0119\u0107 o ofiarach wojny?<\/i>, [w:] <i>Zdeptane dzieci\u0144stwo. II wojna \u015bwiatowa i jej wp\u0142yw na sytuacj\u0119 dzieci<\/i>, red. A. Bartu\u015b, P. Troja\u0144ski, O\u015bwi\u0119cim 2017, s. 337\u2013347 (s. 337, przyp. 3);<\/span><\/li>\n<li>Szy\u0142ak, J., <a href=\"https:\/\/czasopisma.bg.ug.edu.pl\/index.php\/arseducandi\/article\/view\/2037\/2467\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\"><em>O <\/em>Rose Blanche<em> i opowiadaniu o Zag\u0142adzie<\/em><\/a>,\u00a0<span class=\"s2\">\u201e<\/span>Ars Educandi\u201d, nr 15, 2018, s. 45\u201354 (s. 45, 51\u201352);<\/li>\n<li>Tomczok, M., <i>Anna Mach, <\/i>\u015awiadkowie \u015bwiadectw. Postpami\u0119\u0107 Zag\u0142ady w polskiej literaturze najnowszej<i>; Ma\u0142gorzata W\u00f3jcik-Dudek<\/i>, W(y)czyta\u0107 Zag\u0142ad\u0119. Praktyki postpami\u0119ci w polskiej literaturze XXI wieku dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, \u201eZag\u0142ada \u017byd\u00f3w. Studia i materia\u0142y\u201d, nr 13, 2017, s. 795\u2013801 (s. 799\u2013800);<\/li>\n<li class=\"li1\"><span class=\"s2\">Wijas, J.,\u00a0<i>Ma\u0142a opowie\u015b\u0107 o wielkiej historii. Refleksje na marginesie ksi\u0105\u017cki \u201eDym\u201d Ant\u00f3na Fortesa i Joanny Concejo<\/i>, [w:]\u00a0<i>Dziecko i ba\u015bnie \u015bwiata w kontek\u015bcie wczesnej edukacji<\/i>, red. U. Ch\u0119ci\u0144ska, Szczecin 2016, s. 249\u2013260;<\/span><\/li>\n<li class=\"li1\"><span class=\"s2\">W\u00f3jcik-Dudek, M.,\u00a0<i>Kiedy ma\u0142y Srulek staje si\u0119 bohaterem literackim \u2013 Holokaust w\u00a0literaturze dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i>, [w:] \u017b<i>ydowskie dziecko<\/i>, red. A. Jeziorkowska- Polakowska, A. Karczewska, Lublin 2013, s. 245\u2013255 (s. 250 przyp. 19);<\/span><\/li>\n<li class=\"li1\"><span class=\"s1\">W\u00f3jcik-Dudek, M., <i>Inkaust. Holokaust. Trudna lekcja pisania w czasach Zag\u0142ady<\/i>, \u201eZ Teorii i Praktyki Dydaktyki J\u0119zyka Polskiego\u201d, t. 24, 2015, s. 7\u201318 (s. 16, przyp. 24);<\/span><\/li>\n<li class=\"li1\"><span class=\"s2\">W\u00f3jcik-Dudek, M.,\u00a0<i>Architektura pamie\u0328ci \u2013 (nie)literackie przestrzenie getta<\/i>, \u201eAnnales Universitatis Pedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria\u201d, nr XIV, 2014, s. 215\u2013224 (s. 220 przyp. 11);<\/span><\/li>\n<li class=\"li1\"><span class=\"s2\">W\u00f3jcik-Dudek, M., <a href=\"http:\/\/www.noz.us.edu.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/09\/09_W%C3%B3jcik-Dudek_96-116-.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\"><i>Konieczno\u015b\u0107 \u015bladu. Kanony literatury dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i><\/a>, \u201eNarracje o Zag\u0142adzie\u201d, nr 1, 2015, s. 96\u2013116 (s. 107 przyp. 37);<\/span><\/li>\n<li class=\"li1\"><span class=\"s2\">W\u00f3jcik-Dudek, M.,\u00a0<i>Mi\u0119dzy udziecinnieniem a infantylizacj\u0105 Zag\u0142ady<\/i>, [w:]\u00a0<i>\u015awiaty dzieci\u0144stwa. Infantylizacje w literaturze i kulturze<\/i>, red. M. Chrobak, K. W\u0105dolny- Tatar, Krak\u00f3w 2016, s.\u00a0435\u2013449 (s. 443);<\/span><\/li>\n<li class=\"li1\"><span class=\"s2\">W\u00f3jcik-Dudek, M.,\u00a0<i>W(y)czyta\u0107 Zag\u0142ad\u0119. Praktyki postpami\u0119ci w polskiej literaturze XXI wieku dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i>, Katowice 2016 (s. 254\u2013255);<\/span><\/li>\n<li class=\"li1\"><span class=\"s1\">W\u00f3jcik-Dudek, M., <i>\u201eEfekt\u201d Zag\u0142ady w polskiej wsp\u00f3\u0142czesnej literaturze dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy<\/i>, [w:]\u00a0<i>Wiara i niewiara. Literackie realizacje wobec do\u015bwiadczenia Zag\u0142ady<\/i>, red. P. Kalwi\u0144ski, A. Karczewska, Lublin 2018, s. 173\u2013187 (s. 177 przyp. 14)<\/span><span class=\"s2\">.<\/span><\/li>\n<\/ul>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Autor: Ant\u00f3n Fortes Ilustracje: Joanna Concejo T\u0142umaczenie: Beata Haniec Rok wydania: 2011 Wydawnictwo: Tako Miejsce wydania: Toru\u0144 Liczba stron: 36 ISBN: 9788362737055 Uwagi: T\u0142umaczenie z orygina\u0142u hiszpa\u0144skiego (2008). T\u0142umaczenia: Fume, Pontevedra: OQO Editora, 2008, s. 36, ISBN: 9788498710588; Fum\u00e9e, t\u0142um. J. Yuste, Pontevedra: OQO, 2009, s. 36, ISBN: 9788498711035; Fumo, t\u0142um. D. Batalim Sottomayor, Pontevedra: OQO, 2009, s. 36, ISBN: 9788498711400; Fumo, t\u0142um. A. Lami, Modena: Logos, 2011, s. 36, ISBN: 9788857600550; Humo, Pontevedra: OQO, 2008, s. 34, ISBN: 9788498710595; Smoke, t\u0142um.&nbsp;M. W. Heslop, Pontevedra: OQO, 2009, s. 36, ISBN: 9788498711394. Czytelnik Dymu zostaje wrzucony w sam \u015brodek wydarze\u0144 dziej\u0105cych si\u0119 w obozie zag\u0142ady. Narratorem opowie\u015bci jest kilkuletni ch\u0142opiec, kt\u00f3ry w kolejnych scenach przywo\u0142uje dramatyczne wydarzenia z obozowej codzienno\u015bci, takie jak selekcja, przydzielenie do barak\u00f3w (\u201edom\u00f3w\u201d), wielogodzinny apel na mrozie, nieustaj\u0105cy g\u0142\u00f3d i egzekucje. Jedyne pocieszenie nios\u0105 ch\u0142opcu towarzysz\u0105ca mu matka oraz obozowy kolega Vadio. Opowie\u015b\u0107 ko\u0144czy si\u0119 w \u201edomu z kominem\u201d, do kt\u00f3rego prowadzony jest dzieci\u0119cy narrator \u2013 ostatnia rozk\u0142ad\u00f3wka przedstawia stoj\u0105cych w ciemno\u015bci dw\u00f3ch ch\u0142opc\u00f3w trzymaj\u0105cych si\u0119 za r\u0119ce, a ilustracji towarzysz tekst: \u201eZamykaj\u0105 drzwi. Prawie nic nie wida\u0107. Vadio podaje mi r\u0119k\u0119. To m\u00f3j jedyny przyjaciel\u201d. Dym to po\u0142\u0105czenie wchodz\u0105cych ze sob\u0105 w dialog tekstu i ilustracji. Kr\u00f3tkie, pozbawione ozdobnik\u00f3w frazy Ant\u00f3na Fortesa dok\u0142adnie opisuj\u0105 obozowe wydarzenia widziane oczami dzieci\u0119cego narratora, kt\u00f3ry \u2013 karmiony opowie\u015bciami doros\u0142ych \u2013 nie rozumie wszystkiego, co dzieje si\u0119 wok\u00f3\u0142 niego, cho\u0107 nieobce s\u0105 mu ju\u017c g\u0142\u00f3d czy \u015bmier\u0107. Utrzymane w stonowanych barwach ilustracje Joanny Concejo wchodz\u0105 w dialog z tekstem, ukazuj\u0105c z\u0142o\u017cony \u015bwiat obraz\u00f3w dzieci\u0119cego do\u015bwiadczenia Zag\u0142ady, z jednej strony pe\u0142nego wychudzonych, smutnych postaci, z drugiej natomiast poddaj\u0105cego si\u0119 silnie pracuj\u0105ce wyobra\u017ani, przemieniaj\u0105cej \u017co\u0142nierzy w mityczne harpie, a le\u017c\u0105ce na ziemi ziemniaki w ludzkie g\u0142owy. Warto zaznaczy\u0107, \u017ce trudno ustali\u0107 wiek projektowanego odbiorcy Dymu, kt\u00f3ry mimo to bywa traktowany przez niekt\u00f3rych za utw\u00f3r przeznaczony dla dzieci, wzbudzaj\u0105c tym samym sprzeciw wynikaj\u0105cy z obawy o traumatyczne do\u015bwiadczenie, jakim jego lektura mo\u017ce by\u0107 dla niedoros\u0142ego. \u00a0 Bibliografia: Bieber, A., Voices from the Interior: Reimagining Childhood under Janusz Korczak\u2019s Care, \u201eThe Lion and the Unicorn\u201d, nr 42, 2018, s. 321\u2013337 (s. 326); Biernacka-Licznar, K., Jamr\u00f3z-Stolarska, E., Paprocka, N., Lilipucia rewolucja. Awangardowe wydawnictwa dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy w Polsce w latach 2000\u20132015. Produkcja wydawnicza. Bibliografia, Warszawa 2018 (s. 59\u201360); Cackowska, M.,\u00a0Ideologie dzieci\u0144stwa w ksi\u0105\u017ckach obrazkowych dla dzieci, [w:] Tabu w literaturze i sztuce dla dzieci, red. B. Socha\u0144ska, J. Czechowska, Warszawa\u2013Pozna\u0144 2012, s. 55\u201375 (s. 71); Dymel-Trzebiatowska, H.,\u00a0Visual representations of war in Polish and Scandinavian picturebooks. A metaphorical perspective, \u201eProblemy Wczesnej Edukacji \/ Issues in Early Education\u201d, nr 3 (34), 2016, s. 118\u2013131 (s. 119); Gajownik, S., II wojna \u015bwiatowa we wsp\u00f3\u0142czesnej literaturze dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, [w:] Historia \u2013 pami\u0119\u0107 \u2013 edukacja w edukacji humanistycznej, t. 2: Literatura i kultura, red. Z. Budrewicz, M. Sienko, Krak\u00f3w 2013, s. 167\u2013179 (s. 170); Howrus-Czajka, M.,\u00a0Obraz II wojny \u015bwiatowej w polskiej ksi\u0105\u017cce obrazkowej, \u201eRyms. Kwartalnik o ksi\u0105\u017ckach dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy\u201d, nr\u00a027, 2016, s. 8\u20139; Howrus-Czajka, M.,\u00a0\u201cTrue fiction\u201d \u2013 the memory and the postmemory of traumatic war events in a picturebook, \u201eProblemy Wczesnej Edukacji \/ Issues in Early Education\u201d, nr 3 (34), 2016, s. 94\u2013106 (s. 98); Ippoldt, L., Dziecko a wojna \u2013 literatura dla dzieci o tematyce wojennej na wybranych przyk\u0142adach polsko- i niemieckoj\u0119zycznych, \u201eOrbis Linguarum\u201d, nr 48, 2018, s. 501\u2013504 (s. 503); Jasnowski, P.,\u00a0Zag\u0142ada \u017byd\u00f3w w najnowszej literaturze dzieci\u0119cej, \u201eRyms. Kwartalnik o ksi\u0105\u017ckach dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy\u201d, nr\u00a019, 2013, s. 6\u20137; Jeziorkowska-Polakowska, A., \u201ebia\u0142a plamka na tle MURU to ja&#8230;\u201d \u2013 angielski buldog opowiada o Zag\u0142adzie, [w:] (Nie)zapomniane zwierz\u0119ta, red. E. \u0141och, D. Piechota, A. Trze\u015bniewska-Nowak, Gda\u0144sk 2021, s. 129\u2013161 (s. 132, przyp. 6); Michu\u0142ka, D., Prze\u0142amywanie granic ksi\u0105\u017cki dla dziecka. Ostatnie przedstawienie panny Esterki Adama Jaromira jako lektura o czytaniu pami\u0119ci, \u201eDydaktyka Polonistyczna\u201d, nr 2 (11), 2016, s. 98\u2013107 (s. 99); Nieczyporowski, R., WYSCHNI\u0118TE \u0141ZY. Pami\u0119\u0107 Zag\u0142ady w sztuce wsp\u00f3\u0142czesnej, \u201eDYSKURS. Pismo Naukowo-Artystyczne ASP we Wroc\u0142awiu\u201d, nr 24, 2017, s. 64\u201384 (s. 75); Olszewska, B., Konwencja pami\u0119tnika, dziennika, autobiografii w ksi\u0105\u017ckach o wojnie dla m\u0142odego czytelnika, [w:] (Od)pami\u0119tywanie \u2013 gry z przesz\u0142o\u015bci\u0105 w literaturze dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, red. B. Niesporek-Szamburska, M. W\u00f3jcik-Dudek, Katowice 2018, s. 101\u2013117\u00a0(s. 111 przyp. 12); Rybak, K., I (nie) \u017cyli d\u0142ugo i szcz\u0119\u015bliwie. Konstrukcje zako\u0144cze\u0144 w polskiej literaturze dzieci\u0119cej o Zag\u0142adzie, &#8220;Literatura Ludowa&#8221;, t. 63, nr 1, 2019, s. 10\u201323 (s. 13\u201314); Rybak, K.,\u00a0Dzieci\u0144stwo w labiryncie getta. Recepcja mitu labiryntu w polskiej literaturze dzieci\u0119cej o Zag\u0142adzie, Warszawa 2019 (s. 89, 100); Rybak, K., Zag\u0142ada i ideologia w polskiej literaturze dzieci\u0119cej XXI wieku, \u201eNarracje o Zag\u0142adzie\u201d, nr 1(7), 2021, s. 155\u2013173 (s. 168\u2013169); Rybak, K.,\u00a0Obrazowanie Zag\u0142ady. Narracje holokaustowe w polskiej literaturze XXI wieku dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, Warszawa 2023; Sikorska, M.,\u00a0Czy literatura pi\u0119kna mo\u017ce pom\u00f3c w edukacji dotycz\u0105cej Auschwitz i Holokaustu?, [w:]\u00a0Auschwitz i Holokaust. Edukacja w szkole i w miejscu pami\u0119ci, red. P. Troja\u0144ski, O\u015bwi\u0119cim 2014, s. 155\u2013159; Sikorska, M., Smyczy\u0144ska, K.,\u00a0Visual Narratives of Death and Memory. The Holocaust in Two Contemporary European Picture Books, [w:]\u00a0Global Perspectives on Death in Children\u2019s Literature, red. L.D. Clement, L. Jamali, New York and London 2016, s. 177\u2013190; Skibi\u0144ska, E.,\u00a0Bezsenno\u015b\u0107 Jutki, \u201eRyms. Kwartalnik o ksi\u0105\u017ckach dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy\u201d, nr\u00a018, 2012, s. 30; Smyczy\u0144ska, K., Wyzwania wsp\u00f3\u0142czesnej literatury wizualnej. Czy \u201eDziewczynka z cienia\u201d ocala pami\u0119\u0107 o ofiarach wojny?, [w:] Zdeptane dzieci\u0144stwo. II wojna \u015bwiatowa i jej wp\u0142yw na sytuacj\u0119 dzieci, red. A. Bartu\u015b, P. Troja\u0144ski, O\u015bwi\u0119cim 2017, s. 337\u2013347 (s. 337, przyp. 3); Szy\u0142ak, J., O Rose Blanche i opowiadaniu o Zag\u0142adzie,\u00a0\u201eArs Educandi\u201d, nr 15, 2018, s. 45\u201354 (s. 45, 51\u201352); Tomczok, M., Anna Mach, \u015awiadkowie \u015bwiadectw. Postpami\u0119\u0107 Zag\u0142ady w polskiej literaturze najnowszej; Ma\u0142gorzata W\u00f3jcik-Dudek, W(y)czyta\u0107 Zag\u0142ad\u0119. Praktyki postpami\u0119ci w polskiej literaturze XXI wieku dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, \u201eZag\u0142ada \u017byd\u00f3w. Studia i materia\u0142y\u201d, nr 13, 2017, s. 795\u2013801 (s. 799\u2013800); Wijas, J.,\u00a0Ma\u0142a opowie\u015b\u0107 o wielkiej historii. Refleksje na marginesie ksi\u0105\u017cki \u201eDym\u201d Ant\u00f3na Fortesa i Joanny Concejo, [w:]\u00a0Dziecko i ba\u015bnie \u015bwiata w kontek\u015bcie wczesnej edukacji, red. U. Ch\u0119ci\u0144ska, Szczecin 2016, s. 249\u2013260; W\u00f3jcik-Dudek, M.,\u00a0Kiedy ma\u0142y Srulek staje si\u0119 bohaterem literackim \u2013 Holokaust w\u00a0literaturze dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, [w:] \u017bydowskie dziecko, red. A. Jeziorkowska- Polakowska, A. Karczewska, Lublin 2013, s. 245\u2013255 (s. 250 przyp. 19); W\u00f3jcik-Dudek, M., Inkaust. Holokaust. Trudna lekcja pisania w czasach Zag\u0142ady, \u201eZ Teorii i Praktyki Dydaktyki J\u0119zyka Polskiego\u201d, t. 24, 2015, s. 7\u201318 (s. 16, przyp. 24); W\u00f3jcik-Dudek, M.,\u00a0Architektura pamie\u0328ci \u2013 (nie)literackie przestrzenie getta, \u201eAnnales Universitatis Pedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria\u201d, nr XIV, 2014, s. 215\u2013224 (s. 220 przyp. 11); W\u00f3jcik-Dudek, M., Konieczno\u015b\u0107 \u015bladu. Kanony literatury dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, \u201eNarracje o Zag\u0142adzie\u201d, nr 1, 2015, s. 96\u2013116 (s. 107 przyp. 37); W\u00f3jcik-Dudek, M.,\u00a0Mi\u0119dzy udziecinnieniem a infantylizacj\u0105 Zag\u0142ady, [w:]\u00a0\u015awiaty dzieci\u0144stwa. Infantylizacje w literaturze i kulturze, red. M. Chrobak, K. W\u0105dolny- Tatar, Krak\u00f3w 2016, s.\u00a0435\u2013449 (s. 443); W\u00f3jcik-Dudek, M.,\u00a0W(y)czyta\u0107 Zag\u0142ad\u0119. Praktyki postpami\u0119ci w polskiej literaturze XXI wieku dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, Katowice 2016 (s. 254\u2013255); W\u00f3jcik-Dudek, M., \u201eEfekt\u201d Zag\u0142ady w polskiej wsp\u00f3\u0142czesnej literaturze dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, [w:]\u00a0Wiara i niewiara. Literackie realizacje wobec do\u015bwiadczenia Zag\u0142ady, red. P. Kalwi\u0144ski, A. Karczewska, Lublin 2018, s. 173\u2013187 (s. 177 przyp. 14).<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/oczamidziecka.al.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1496"}],"collection":[{"href":"https:\/\/oczamidziecka.al.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/oczamidziecka.al.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oczamidziecka.al.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/oczamidziecka.al.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1496"}],"version-history":[{"count":33,"href":"https:\/\/oczamidziecka.al.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1496\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3603,"href":"https:\/\/oczamidziecka.al.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1496\/revisions\/3603"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/oczamidziecka.al.uw.edu.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1496"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}